III. Ołtarz dzisiaj

Ołtarz jako centrum świątyni i kultu ofiarniczego

Ołtarz stanowi centrum świątyni. Wokół niego gromadzi się Lud Boży podczas sprawowania Eucharystii. Wówczas to na ołtarzu, pod sakramentalnymi znakami, uobecnia się ofiara krzyżowa, w której Jezus wydał się za nas dla naszego odkupienia: "Ilekroć na ołtarzu sprawowana jest ofiara krzyżowa, w której «na Paschę naszą ofiarowany został Chrystus» (1 Kor 5,7), dokonuje się dzieło naszego odkupienia" (KK 3; por. KKK 1182; OWMR 259) (4).

Ołtarz chrześcijański jest symbolem samego Chrystusa, obecnego pośród swoich wiernych zarówno jako "ofiara złożona dla naszego pojednania", jak i "niebieski pokarm, który nam się udziela". Kościół Rzymski modli się w Modlitwie eucharystycznej takimi słowami: "Pokornie Cię błagamy, wszechmogący Boże, niech Twój święty Anioł zaniesie tę ofiarę na ołtarz w niebie, przed oblicze Boskiego majestatu Twego, abyśmy przyjmując z tego ołtarza Najświętsze Ciało i Krew Twojego Syna, otrzymali obfite błogosławieństwo i łaskę" (KKK 1383; por. OWMR 303).

Kamień węgielny
Kamienna płyta ołtarza, czyli tzw. mensa, nawiązuje do Chrystusa jako "kamienia węgielnego" (por. Ps 118,22; Mt 21,42; 1 Kor 3,14; Ef 2,20; 1 P 2,4-7) oraz do Chrystusa jako skały, z której Mojżesz wyprowadził wodę na pustyni (por. Wj 17,6; Lb 20,11; 1 Kor 10,4). Dlatego postuluje się, aby w każdym kościele znajdował się "ołtarz stały, jasno i trwale wskazujący na Jezusa Chrystusa, który jest żywym kamieniem" (OWMR 298) (5).

Symbol grobu
W niektórych liturgiach wschodnich ołtarz jest symbolem grobu, oznacza, że Chrystus naprawdę umarł i zmartwychwstał (KKK 1182; por. OWMR 296). Biały obrus na ołtarzu symbolizuje "płótno, w które zostało owinięte ciało Jezusa", natomiast wyryte na niektórych ołtarzach krzyże w liczbie pięciu "odpowiadają pięciu ranom Zbawiciela jako pięciu Ľródłom Jego zbawczej krwi"(6).

Symbol Chrystusa i Jego królestwa
W liturgii bizantyjskiej ołtarz jest symbolem Chrystusa i Jego królestwa, tronem Króla i Pana. Wschód nie traktuje bowiem liturgii jako zstąpienia Chrystusa, tak jak to jest na Zachodzie, lecz jako wznoszenie się ku doskonałej rzeczywistości ostatecznej i uczestniczenie w liturgii niebiańskiej, czyniąc z całej świątyni niejako "niebo na ziemi" (7).

Formy okazywania czci ołtarzowi
W starożytności ołtarz jako miejsce sprawowania pamiątki Pana był przedmiotem nadzwyczajnej czci. ¦więtość ołtarza i jego symbolika zostały wzmocnione w połowie IV w. poprzez wprowadzenie obrzędu jego poświęcenia. Podczas namaszczania ołtarza olejem krzyżma biskup modli się, aby ołtarz stał się "widzialnym znakiem tajemnicy Chrystusa". Obrzęd ten nawiązuje do misterium namaszczenia Jezusa Duchem ¦więtym (8).

Ze względu na szczególne znaczenie ołtarza i jego świętość należy mu się najgłębszy szacunek. Dlatego "ołtarz, zarówno stały, jak i przenośny, winien być zarezerwowany tylko do kultu Bożego, z całkowitym wyłączeniem użytku świeckiego" (KPK, kan. 1239, par. 1). Przejawem czci względem ołtarza jest zwyczaj nakrywania go co najmniej jednym obrusem, przyozdabianie kwiatami oraz świecami. Szacunek wobec ołtarza przejawia się także w gestach. Celebrans wraz z asystą składają głęboki ukłon po przyjściu do ołtarza i przed odejściem od niego, a gdy jest tabernakulum z Najświętszym Sakramentem, przyklękają (por. OWMR 27, 84). Kapłan i diakon oddają cześć ołtarzowi również poprzez ucałowanie go. Pocałunek jest skierowany do Chrystusa, który jest "jedynym najdoskonalszym ołtarzem". Kolejną formą pozdrowienia Chrystusa jest okadzenie ołtarza. Gest ten przypomina Mędrców ze Wschodu, którzy pośród darów z okazji przyjścia na świat Syna Bożego złożyli kadzidło (Mt 2,11). Gest okadzenia odwołuje się też do sceny w Betanii, gdzie Maria drogocennym olejkiem namaściła Chrystusowi stopy, "a dom napełnił się wonią olejku" (J 12,3). Z okadzeniem ołtarza łączyć można również słowa św. Pawła: "Jesteśmy bowiem miłą Bogu wonnością Chrystusa" (2 Kor 2,15)(9).

***
W odnowionej liturgii ołtarz zajmuje centralne miejsce. Stanowi ośrodek kultu ofiarniczego i centrum zgromadzenia wiernych, jest znakiem obecności Bożej, symbolem Chrystusa, miejscem, na którym dokonują się zbawcze tajemnice i "urzeczywistnia się zjednoczenie wiernych z Bogiem". Można powiedzieć, że ołtarz jest "symbolem środka świata", jest bowiem "osią świata łączącą to, co w górze, z tym, co na dole, czyli niebo z ziemią" (10).

Przypisy:
1 - D. Sesboüé, Ołtarz [w:] X. Léon-Dufour, Słownik teologii biblijnej, Poznań 1990, s. 631-633; por. Ołtarz (hasło), [w:] X. Léon-Dufour, Słownik Nowego Testamentu, Poznań 1993, s. 453; G. Stemberger, Ołtarz (hasło), [w:] Praktyczny słownik biblijny, red. A. Grabner-Haider, Warszawa 1994, kol. 894.
2 - Tamże, s. 632-633.
3 - Tamże, s. 633.
4 - J. Janicki, Obrzędy liturgii Mszy ¦więtej, [w:] Msza ¦więta, red. W. ¦wierzawski, Kraków 1992, s. 220.
5 - Por. J. Grześkowiak, Do końca ich umiłował - liturgia Eucharystii, Katowice 1987, s. 15; B. Nadolski, Liturgika, t. I, Poznań 1989, s. 150.
7 - B. Nadolski, Liturgika, t. IV, Poznań 1992, s.117-118.
8 - T. Sinka, Zarys liturgiki, Kraków 1994, s. 96; por. T. Sinka, Symbole liturgiczne, Kraków 1991, s. 46; B. Nadolski, Liturgika, t. I, dz. cyt., s. 150.
9 - J. Grześkowiak, Do końca ich umiłował, dz. cyt., s. 14-16; por. J. Janicki, Obrzędy liturgii Mszy ¦więtej, dz. cyt., s. 219; T. Sinka, Zarys liturgiki, dz. cyt., s. 96; B. Nadolski, Liturgika, t. I, dz. cyt., s. 151; B. Nadolski, Liturgika, t. IV, dz. cyt., s.117-118.
10 - Ołtarz (hasło), [w:] M. Lurker, Słownik obrazów i symboli biblijnych, dz. cyt., s. 159; por. B. Nadolski, Liturgika, t. IV, dz. cyt., s.118; B. Nadolski, Liturgika, t. I, dz. cyt., s. 151.