Ołtarz. Przybrany w biały obrus, przyozdobiony kwiatami, świecami. W każdym kościele zajmuje centralne miejsce. Jest znakiem Bożej obecności. Spróbujmy wejść w głębię symboliki ołtarza. Prześledźmy, jak w ciągu wieków ta symbolika się zmieniała i jaka jest obecnie, co dla chrześcijan dzisiaj oznacza ołtarz i dlaczego należy się do niego odnosić z najgłębszym szacunkiem.

I. Ołtarz w Starym Testamencie

Ołtarz jako pamiątka spotkania z Bogiem
Ołtarz nie zawsze był tylko miejscem składania ofiar. Początkowo jego zadanie polegało głównie na upamiętnieniu spotkania z Bogiem na danym miejscu. Pierwszy ołtarz, o którym wspomina Biblia, został zbudowany przez Noego po wyjściu z arki (por. Rdz 8,19-20). W późniejszym czasie zbudowano jeszcze wiele podobnych ołtarzy (por. Rdz 12,7; 13,18; 26,25; 33,20; 35,1-7; Sdz 6,24). Czasem nadawano im symboliczne nazwy: "Tam też [Jakub] ustawił ołtarz i nazwał go imieniem Boga, Boga Izraela" (Rdz 33,20); "Jakub, przybywszy wraz ze wszystkimi swymi ludźmi do Luz w Kanaanie, czyli do Betel, zbudował tam ołtarz i nazwał to miejsce El-Betel. - Tu bowiem ukazał mu się Bóg, kiedy uciekał przed swym bratem" (Rdz 35,6-7); "Mojżesz zbudował ołtarz, który nazwał Pan-Nissi" (Wj 17,15); "Gedeon zbudował ołtarz dla Pana i nazwał go Pan-Pokój" (Sdz 6,24).

Początkowo przy ustanawianiu ołtarza zadowalano się skałą, która służyła za ołtarz (por. Sdz 6,20; 13,19; 1 Sm 6,14n). W późniejszym czasie zaczęto troszczyć się o stosowny budulec w postaci ziemi lub kamieni. Ponieważ ołtarz miał oznaczać i symbolizować obecność Boga, dlatego - z powodu swojej świętości - mógł być wzniesiony tylko z usypanej ziemi albo nieociosanych kamieni, albowiem jakakolwiek obróbka zbezcześciłaby go: "Uczynisz Mi ołtarz z ziemi i będziesz składał na nim twoje całopalenia, twoje ofiary biesiadne z twojej trzody i z bydła na każdym miejscu, gdzie każę ci wspominać moje imię. Przyjdę do ciebie i będę ci błogosławił. A jeśli uczynisz mi ołtarz z kamieni, to nie buduj go z kamieni ciosowych, bo zbezcześcisz go, gdy przyłożysz do niego swoje dłuto" (Wj 20,24n) (1)

Ołtarz świątyni jerozolimskiej
Wraz z centralizacją kultu w Jerozolimie w miejsce wielu ołtarzy powstały trzy ołtarze świątynne: ołtarz całopalenia, ołtarz na chleby pokładne oraz ołtarz kadzielny (por. Wj 37). Wystające ku górze rogi ołtarza całopalenia symbolizowały moc Bożą, a dotknięcie się rogu oznaczało powierzenie się w opiekę Bogu (por. 1 Krl 2,28). W czasach Ezechiela ołtarz stał się przedmiotem szczegółowych wskazań (por. Ez 43,13-17). Wyrazem czci, jaką otaczano ołtarz, był fakt, że pierwsza grupa powracających z niewoli babilońskiej postanowiła natychmiast odbudować ołtarz całopalenia (por. Ezd 3,3-5), a i Juda Machabeusz okazał później podobną troskę o ołtarz zbezczeszczony przez Seleucydów, którzy na ołtarzu całopalenia wybudowali "ohydę spustoszenia" - ołtarz Jowisza Olimpijskiego (por. 1 Mch 1,54; 4,44-59) (2).

II. Ołtarz w Nowym Testamencie

Jezus Chrystus przypomniał znaczenie ołtarza zapomniane przez faryzeuszy: "Cóż bowiem ważniejsze, ofiara czy ołtarz, który uświęca ofiarę? Kto więc przysięga na ołtarz, przysięga na niego i na wszystko, co na nim leży" (Mt 23,19n). Zbliżać się do ołtarza, by złożyć na nim ofiarę, to jakby zbliżać się do samego Boga - nie można tego czynić mając w sercu złość: "Jeśli więc przyniesiesz dar swój przed ołtarz i tam wspomnisz, że brat twój ma coś przeciw tobie, zostaw tam dar twój przed ołtarzem, a najpierw idĽ i pojednaj się z bratem swoim! Potem przyjdĽ i dar swój ofiaruj!" (Mt 5,23n). Apostoł Jan natomiast w swoim widzeniu oglądał ołtarz, pod którym znajdują się "dusze zabitych dla Słowa Bożego i dla świadectwa, jakie mieli" (Ap 6,9). Nad tym ołtarzem wznosi się "dym kadzideł, jako modlitwy świętych, z ręki anioła przed Bogiem" (Ap 8,3n) (3).